• امروز پنج شنبه ششم آبان 1400 

مقالات سازمان اوقاف

گروههای مقالات
مطالب ویژه

طرح شمیم خدمت

بیانیه حریم خصوصی

راهبرد مشارکت مصوب

بیانیه توافق سطح خدمت در ‌تارنما

میز خدمت

وقف و سير و تحولات قانونگذاري در موقوفات

وقف و سير و تحولات قانونگذاري در موقوفات

مال و فرزندان زينت زندگاني دنياست ولکن اعمال و بازمانده‏هاي صالح که تا قيامت باقي است، نزد پروردگار بسي بهتر و عاقبت و پاداش آن نيکوتر است.ميل به جاودانه زيستن همواره انسان‏ها را تشويق کرده تا در کنار کار و تلاش مستمر خود، به ايجاد و بناي کارهاي يادگاري به پردازند...

 شنبه 24 آذر 1397   933  0      

مقدمه
المال و البنون زينه الحيوة الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند ربک ثوابا و خير املا
«آيه ۴۶ سوره کهف»
مال و فرزندان زينت زندگاني دنياست ولکن اعمال و بازمانده‏هاي صالح که تا قيامت باقي است، نزد پروردگار بسي بهتر و عاقبت و پاداش آن نيکوتر است.
ميل به جاودانه زيستن همواره انسان‏ها را تشويق کرده تا در کنار کار و تلاش مستمر خود، به ايجاد و بناي کارهاي يادگاري به پردازند که در حيات آنها و همچنين پس از فوتشان، منشاءخير و منبع برکات گردند و براي جامعه مفيد باشند.روح نوعدوستي، و انديشه اجتماعي و همکاري متقابل، و فکر زندگي گروهي، ريشه چنين تفکر و عملي را مي سازد با وجود ساير دشواري‏هاي موجود در اجتماع، کارهايي مي‏کند که بخشي از آن براي ديگران سودمند باشد.
در بين ملل قديم و از روزهاي اول زندگي گروهي، انسان به همکاري و ياري همنوع خود نيازمند بود و زمانيکه در تأمين امنيت و رفع مشکل اقتصادي و اجتماعي محتاج به همکاري شد، اين روحيه قوت گرفت. اديان الهي با الهام از منبع وحي، در جهت هدايت جامعه‏هاي بشري و تشويقشان براي کمک به همنوعان خود، نقش اصلي داشت و بسياري از مردم با تأسي به ارزش‏ها و پيام‏هاي اديان، خود را در مسايل اجتماعي شريک دانستند، تاحدي که بعضي تا سر حد ايثار و فداکاري پيش رفتند.
يکي از مصداق‏هاي بارز، و نمونه‏هاي زنده و روشن، اين نوعدوستي و همکاري اجتماعي را وقف دانسته‏اند که در بين اديان ديگر نيز به نوعي ديده مي‏شود؛ ولي به ترتيبي که در دين اسلام و در فقه آن، همواره به عنوان بحثي مهم آورده‏اند ويژگي‏هاي منحصر به فردي دارد. و تبيين نهاد وقف به عنوان شخصيتي حقوقي از جمله ابتکارهاي فقهاي اسلام مي‏باشد. با مرور و بررسي
تاريخ ايران بعد از اسلام، ملاحظه مي‏کنيم که مردم اين مرز و بوم، با الهام از ديدگاه‏هاي فقهي وقف، که همين فقيهان تأسيس کردند در امور مختلف جامعه ايفاي وظيفه سودمند داشتند. به اين ترتيب:
۱-مسجد و حسينيه‏ها، اولين آثار ساختماني، وقف‏اند که از نظر قدمت، و نوع معماري، و کيفيت بنا ارزش تاريخي ويژه دارند.
۲-آب انبارها و کاريزهاي وقفي، در تاريخ اجتماعي و کشاورزي ايران و حيات، اسکان و اداره زندگي و در تمدن کشاورزي ايران نقش شايان توجه داشتند.
۳-برخي از کتابخانه‏ها و کتاب‏هاي مختلف، علمي، وديني و فرهنگي که منبع عظيم و ارزشمند تغذيه فکري بشرند و در رديف مناسب‏ترين موقوفه‏ها در تاريخ کشورهاي اسلامي ثبت شده‏اند.
۴-مدرسه‏هاي علوم ديني که پشتوانه‏هاي ارزشمند دين باوري‏اند، از برکت موقوفه‏ها ايجاد شدند و نقش‏هاي تعيين کننده، و پايه‏اي داشته و دارند.
۵-درمانگاه‏ها و مراکز درماني موقوفه، براي مداوا و درمان نيازمندان در هر عصر و زمان، به نوبه خود در فع اين مشکل نقش مثبتي بازي کردند.
۶-مراکز آموزشي وشبانه روزي‏هاي وقفي، که جهت اسکان دانش آموزان بي‏بضاعت و بي‏سرپرست، ايجاد شد در نوع خود منشأ خدمت‏هاي مطلوب بوده و هستند.
۷-موقوفه‏هايي که براي احياي شعائر مذهبي، و برگزاري اين مجالس و مراسم توسط بانيان خير وعلاقمندان به وجود آمد در جريان رشد و بالندگي نهضت‏هاي اسلامي و حرکت‏هاي سياسي در تاريخ مثبت و سازنده بودند.
با ذکر ده‏ها عنوان ديگري که در رديف موقوفه‏ها قرار دارند مسلم مي‏شود که موقوفات بخشي از ثروت‏ها و توانايي‏هاي اقتصادي جامعه هستند و اين امکان، در تأمين نيازهاي جامعه و رفع موانع و نارسائيهاي اجتماعي نقش مؤثري به عهده دارند. و به دليل همين توانايي‏ها و نقش آفريني‏هاي مثبتي که داشته‏اند، هميشه مورد توجه حکام، و سلاطين بوده‏اند، که برخي از آنان بخشي ازموقوفه‏ها را که در راستاي هدف‏هايشان نبود از بين بردند و بعضي ديگر هم در تقويت موقوفه‏ها نهايت تلاش خود را، معمول داشتند. (مي‏گويند وقتي نادرشاه تاج بر سر گذارد به بهانه اينکه قشون، و لشکريان نياز به آذوقه دارند دستور داد که کليه موقوفه‏ها، خالصه دولت شوند. يا در قرن هفتم هجري در کرمان ۵ / ۵ دانگ از ارضي و املاک وقف بود که توسط حاکم وقت، همه
وقفنامه‏ها را با آب شستند و آثار آنها را از بين بردند. و موارد متعدد ديگري هم در تاريخ داريم که در حوصله اين بحث نيست).(۱)
براي هدايت و سازماندهي اين آثار ارزشمند اجتماعي، که پشتوانه مناسبي براي برنامه ريزي اجتماعي اقتصادي مي‏باشد نياز به يک تشکيلات متناسب دارد، تا با قانون‏هاي مطلوب، و کارآمد، اين رسالت بزرگ را که عبارت از اداره بهينه امور موقوفه‏ها و نظارت بر اداره آنها مي‏باشد عهده‏دار گردد؛ و از طرفي چون ملاک اداره امور و قضاوت موقوفه‏ها هميشه روحانيون بودند و در بعضي از دوره‏ها در اثر توجه وعنايت سلطان عصر، مأمور و يا نماينده‏اي، جهت رسيدگي به موقوفه‏ها تعيين مي‏شد، لذا اولين قانون مدون براي اداره موقوفه‏ها همچون ساير برنامه‏هاي کشور به سال ۱۲۸۹ ه ش برمي‏گردد و از آن پس در دوره‏هاي مختلف دگرگوني‏ها و تحول‏هايي در قوانين بوجود آمد و چون وقف و ايقاف کشور سابقه ديرينه، دارد همواره به عنوان آثاري مستحکم و پشتوانه‏اي عظيم، مطرحند، تحول‏هاي اساسي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، در قانون‏ها به وجود آمد در بررسي‏هايي که صورت گرفت، اين نتيجه حاصل شد، تا گر توفيق پيدا کنيم و بانگرشي بر بحث‏هاي نظري و مباني فقهي و همچنين جمع‏آوري قانون‏هاي موضوعه و تجربه‏هاي حاصله در طول سالهاي گذشته پيرامون تحول‏هاي انجام شده در قوانين تحقيقي به عمل آوريم و راه‏کارهاي احتمالي براي اصلاح قانون‏ها جويا شويم شايد کار ضروري و مهمي باشد، و بتواند در نحوه اداره موقوفه‏ها، تأثير مناسبي بگذارد و براي ايجاد بستر و زمينه‏اي مطلوب جهت هدايت و ترغيب علاقمندان به امر وقف نيز مفيد افتد و در عين حال يادگارهاي ماندگار و آثار ارزشمند گذشتگان را نيز حفظ کند و در استفاده بهينه از آنها براي اجراي نيت واقفان نيز گام‏هاي بلندتري برداشته شود.
هر چند در اين رهگذر با فقر منابع مواجه بودم اما کوشيدم تا تحقيق مذکور بر اساس محورهاي زير انجام پذيرد:
۱-تقسيم بندي عنوان‏ها و ترغيب موضوع‏هاي مورد بحث، بر مبناي قانون مدني تنظيم شود.
۲-در ابتداي هر بحث عندالاقتضا مواردي از مباني فقهي و آثار فقيهان آوردم سپس متن‏هاي مختلف قانون مدني را ذکر کردم. و پس از قانون مدني قانون‏هاي موضوعه به ترتيبي که در دوران مختلف قانون گذاري به تصويب رسيده بود، ثبت و درج گرديد.
۳-سعي شد تا به شکل موضوعي، بامسايل مختلف وقف برخورد شود و ضمن استناد به
قانون‏هاي موضوعه، تجزيه و تحليل از بحث‏ها نيز در حد امکان انجام گيرد.
۴-وسعت، و مسايل موجود در اين تحقيق و هر بحث آن خود موضوعي قابل مطالعه مي‏باشد، اما چون سير تحولات قانون گذاري در موقوفه‏ها مد نظر بود. سعي شد، محورهاي بحث به اختصار توضيح داده شود، و از ابتداي قانون گذاري تا حال حاضر را دربر گيرد.
۵-به لحاظ حجم قانون‏هاي مصوب، برخي از آنها را در زيرنويس آوردم و رئوس بعضي ديگر ضميمه مي‏باشد.
۶-علاوه بر موضوع‏هاي، مورد بحث، در متن فهرست، برخي از قانون‏هاي وقف در پايان ارائه گرديد.
۷-در اين تحقيق، به منابع مختلف مراجعه کردم، از صاحب نظران درباره محورهاي بحث، و تبادل نظر با آنان نيز بهره‏مند شدم.
اميد است صاحب نظران و اساتيد محترم با ارائه طريق حقير را راهنمايي نموده و ايرادات وارده را يادآوري فرمايند ضمنا ذکر اين نکته لازم است چون مجموعه‏اي که در پيش رو داريد تحت عنوان پايان نامه کارشناسي ارشد حقوق خصوصي از مرکز آموزش مديريت دولتي فارس با راهنمايي و ارشاد اساتيد محترم بنام دانشکده حقوق دانشگاه شيراز تهيه و با نمره عالي در جلسه دفاع مورد قبول واقع گرديد که در مقدمه آن از کليه عزيزاني که همکاري و راهنمايي فرمودند از باب وظيفه تقدير و تشکر بعمل آمده و در اينجا لازم مي‏دانم از همسرم سرکار خانم فرشته بهرام ساماني که در طول تحصيل همکاري‏هاي زيادي با من داشته سپاسگزاري نمايم همچنين از کليه سروراني که در تهيه و ويرايش و تايپ اين مجموعه همکاري نمودند سپاسگذارم.
اميد است حاصل اين تلاش مختصر در پيشگاه خداوند سبحان مورد قبول واقع و روح بلند واقفين خيرانديش از ما راضي گردد و ما نيز در آخرت از شفاعت همه صالحين و صديقين خوان الهي برخوردار شويم. /س
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر